顯示具有 偏導數 標籤的文章。 顯示所有文章
顯示具有 偏導數 標籤的文章。 顯示所有文章

2018年10月13日 星期六

和達三樹《物理用數學》習題1.4.3,極座標下的Laplace算子(Laplacian)

==問題==

$x=\rho \cos \varphi, y=\rho \sin \varphi$,試證
$$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = \frac{\partial^2 u}{\partial \rho^2} + \frac{1}{\rho} \frac{\partial u}{\partial \rho} + \frac{1}{\rho^2} \frac{\partial^2 u}{\partial \phi^2}.$$

==解答==

$u = u(x, y) = u(\rho \cos \varphi, \rho \sin \varphi)$。

\begin{align*}
\frac{\partial u}{\partial \rho} &= \frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial (\rho \cos \varphi)}{\partial \rho} + \frac{\partial u}{\partial y} \frac{\partial (\rho \sin \varphi)}{\partial \rho} \\
&= \frac{\partial u}{\partial x} \cos \varphi + \frac{\partial u}{\partial y} \sin \varphi.
\end{align*}
\begin{align*}
\frac{\partial^2 u}{\partial \rho^2} &= \frac{\partial}{\partial \rho} \left( \frac{\partial u}{\partial \rho} \right) \\
&= \frac{\partial}{\partial \rho} \left( \frac{\partial u}{\partial x} \cos \varphi + \frac{\partial u}{\partial y} \sin \varphi \right) \\
&= \frac{\partial}{\partial \rho} \left( \frac{\partial u}{\partial x} \cos \varphi  \right) + \frac{\partial}{\partial \rho} \left( \frac{\partial u}{\partial y} \sin \varphi \right) \\
&= \cos \varphi \frac{\partial}{\partial \rho} \frac{\partial u}{\partial x} + \sin \varphi \frac{\partial}{\partial \rho} \frac{\partial u}{\partial y} \\
&= \cos \varphi \left[ \frac{\partial}{\partial x} \frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial (\rho \cos \varphi)}{\partial \rho} \right] + \sin \varphi \left[ \frac{\partial}{\partial y} \frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial (\rho \sin \varphi)}{\partial \rho} \right] \\
&= \cos \varphi \left[ \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \cos \phi + \frac{\partial^2 u}{\partial y \partial x} \sin \varphi \right] + \sin \varphi \left[ \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \cos \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \sin \varphi \right] \\
&= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \cos^2 \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y \partial x} \cos \varphi \sin \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \sin \varphi \cos \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \sin^2 \varphi \\
&= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \cos^2 \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \cos \varphi \sin \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \cos \varphi \sin \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \sin^2 \varphi \\
&= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \cos^2 \varphi + 2\frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \cos \varphi \sin \varphi  + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \sin^2 \varphi.
\end{align*}
\begin{align*}
\frac{\partial u}{\partial \varphi} &= \frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial (\rho \cos \varphi)}{\partial \varphi} + \frac{\partial u}{\partial y} \frac{\partial (\rho \sin \varphi)}{\partial \varphi} \\
&= \frac{\partial u}{\partial x} (- \rho \sin \varphi) + \frac{\partial u}{\partial y} \rho \cos \varphi \\
&= - \rho \frac{\partial u}{\partial x} \sin \varphi + \rho \frac{\partial u}{\partial y} \cos \varphi.
\end{align*}
\begin{align*} \frac{\partial^2 u}{\partial \varphi^2} &= \frac{\partial}{\partial \varphi} \left( \frac{\partial u}{\partial \varphi} \right)  \\ &= \frac{\partial}{\partial \varphi} \left( - \rho \frac{\partial u}{\partial x} \sin \varphi + \rho \frac{\partial u}{\partial y} \cos \varphi \right)  \\ &= \frac{\partial}{\partial \varphi} \left( - \rho \frac{\partial u}{\partial x} \sin \varphi \right) + \frac{\partial}{\partial \varphi} \left( \rho \frac{\partial u}{\partial y} \cos \varphi \right)  \\ &= -\rho \frac{\partial}{\partial \varphi} \left( \frac{\partial u}{\partial x} \sin \varphi \right) + \rho \frac{\partial}{\partial \varphi} \left( \frac{\partial u}{\partial y} \cos \varphi \right)  \\ &= -\rho \left[ \left( \frac{\partial}{\partial \varphi} \frac{\partial u}{\partial x} \right) \sin \varphi + \frac{\partial u}{\partial x} \left( \frac{\partial}{\partial \varphi} \sin \varphi \right) \right] + \rho \left[ \left( \frac{\partial}{\partial \varphi} \frac{\partial u}{\partial y} \right) \cos \varphi + \frac{\partial u}{\partial y} \left( \frac{\partial}{\partial \varphi} \cos \varphi \right) \right] \\ &= -\rho \left\{ \left[ \frac{\partial}{\partial x} \frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial (\rho \cos \varphi)}{\partial \varphi} + \frac{\partial}{\partial y} \frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial (\rho \sin \varphi)}{\partial \varphi} \right] \sin \varphi + \frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial (\sin \varphi)}{\partial \varphi} \right\} \\ & \quad +\rho \left\{ \left[ \frac{\partial}{\partial x} \frac{\partial u}{\partial y} \frac{\partial (\rho \cos \varphi)}{\partial \varphi} + \frac{\partial}{\partial y} \frac{\partial u}{\partial y} \frac{\partial (\rho \sin \varphi)}{\partial \varphi} \right] \cos \varphi + \frac{\partial u}{\partial y} \frac{\partial (\cos \varphi)}{\partial \varphi} \right\} \\ &= -\rho \left\{ \left[ \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} (- \rho \sin \varphi) + \frac{\partial^2 u}{\partial y \partial x} \rho \cos \varphi \right] \sin \varphi + \frac{\partial u}{\partial x} \cos \varphi \right\} \\ & \quad + \rho \left\{ \left[ \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} (- \rho \sin \varphi) + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \rho \cos \varphi \right] \cos \varphi + \frac{\partial u}{\partial y} (- \sin \varphi) \right\} \\ &= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \rho^2 \sin^2 \varphi - \frac{\partial^2 u}{\partial y \partial x} \rho^2 \cos \varphi \sin \varphi - \frac{\partial u}{\partial x} \rho \cos \varphi - \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \rho^2 \sin \varphi \cos \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \rho^2 \cos^2 \varphi - \frac{\partial u}{\partial y} \rho \sin \varphi \\ &= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \rho^2 \sin^2 \varphi - \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \rho^2 \cos \varphi \sin \varphi - \frac{\partial u}{\partial x} \rho \cos \varphi - \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \rho^2 \cos \varphi \sin \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \rho^2 \cos^2 \varphi - \frac{\partial u}{\partial y} \rho \sin \varphi \\ &= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \rho^2 \sin^2 \varphi - 2 \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \rho^2 \cos \varphi \sin \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \rho^2 \cos^2 \varphi - \frac{\partial u}{\partial x} \rho \cos \varphi - \frac{\partial u}{\partial y} \rho \sin \varphi.
\end{align*}
\begin{align*} \frac{\partial^2 u}{\partial \rho^2} + \frac{1}{\rho} \frac{\partial u}{\partial \rho} + \frac{1}{\rho^2} \frac{\partial^2 u}{\partial \phi^2} &= \left( \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \cos^2 \varphi + 2\frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \cos \varphi \sin \varphi  + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \sin^2 \varphi \right) \\ & \quad +\frac{1}{\rho} \left( \frac{\partial u}{\partial x} \cos \varphi + \frac{\partial u}{\partial y} \sin \varphi \right) \\ & \qquad +\frac{1}{\rho^2} \left( \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \rho^2 \sin^2 \varphi - 2 \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \rho^2 \cos \varphi \sin \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \rho^2 \cos^2 \varphi \right. \\ &\qquad \qquad \qquad \left. - \frac{\partial u}{\partial x} \rho \cos \varphi - \frac{\partial u}{\partial y} \rho \sin \varphi \right) \\ &= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \cos^2 \varphi + 2\frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \cos \varphi \sin \varphi  + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \sin^2 \varphi + \frac{\partial u}{\partial x} \frac{1}{\rho} \cos \varphi + \frac{\partial u}{\partial y} \frac{1}{\rho} \sin \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial x^2}  \sin^2 \varphi \\ & \quad - 2 \frac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \cos \varphi \sin \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \cos^2 \varphi - \frac{\partial u}{\partial x} \frac{1}{\rho} \cos \varphi - \frac{\partial u}{\partial y} \frac{1}{\rho} \sin \varphi \\ &= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \cos^2 \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \sin^2 \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial x^2}  \sin^2 \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \cos^2 \varphi \\
&= \left( \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \cos^2 \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial x^2}  \sin^2 \varphi \right) + \left( \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \sin^2 \varphi + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \cos^2 \varphi \right)  \\
&= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \left( \cos^2 \varphi + \sin^2 \varphi \right) + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \left( \sin^2 \varphi + \cos^2 \varphi \right)  \\
&= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} \cdot 1 + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} \cdot 1 \\ &= \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2}.
\end{align*}
(解答結束)

2018年10月11日 星期四

和達三樹《物理用數學》習題1.4.2,Maxwell熱力學關係式

==問題==

令溫度為T,壓力為p,體積為V,熵為S,根據熱力學公式
\begin{align*}
dU&=TdS-pdV &\quad& (U\text{為內能})\\
dH&=TdS+Vdp &\quad& (H\text{為焓})\\
dF&=-SdT-pdV &\quad& (F\text{為亥姆霍茲(Helmholtz)自由能})\\
dG&=-SdT+Vdp &\quad& (G\text{為吉布斯(Gibbs)自由能})
\end{align*}
證明Maxwell關係式
\begin{align*}
\left( \frac{\partial p}{\partial S} \right)_V = -\left( \frac{\partial T}{\partial V} \right)_S, & \left( \frac{\partial V}{\partial S} \right)_p = \left( \frac{\partial T}{\partial p} \right)_S \\
\left( \frac{\partial S}{\partial V} \right)_T = \left( \frac{\partial p}{\partial T} \right)_V, & \left( \frac{\partial S}{\partial p} \right)_T = -\left( \frac{\partial V}{\partial T} \right)_p
\end{align*}

==解答==

由全微分(total differential)
$$df = \frac{\partial f}{\partial x}dx + \frac{\partial f}{\partial y}dy.$$
對比
\begin{align*}
dU&=TdS-pdV,\\
dH&=TdS+Vdp,\\
dF&=-SdT-pdV,\\
dG&=-SdT+Vdp.
\end{align*}
可得
\begin{align*} &\frac{\partial U}{\partial S} = T, \frac{\partial U}{\partial V} = -p.\\ &\frac{\partial H}{\partial S} = T, \frac{\partial H}{\partial p} = V.\\ &\frac{\partial F}{\partial T} = -S, \frac{\partial F}{\partial V} = -p.\\ &\frac{\partial G}{\partial T} = -S, \frac{\partial G}{\partial p} = V. \end{align*}
於是
\begin{align*} &\frac{\partial p}{\partial S} = \frac{\partial}{\partial S}p = \frac{\partial}{\partial S} \left( -\frac{\partial U}{\partial V} \right) = - \frac{\partial^2 U}{\partial S \partial V} = - \frac{\partial^2 U}{\partial V \partial S} = - \frac{\partial}{\partial V} \left( \frac{\partial U}{\partial S} \right) = - \frac{\partial}{\partial V} T = - \frac{\partial T}{\partial V}, \\ &\frac{\partial V}{\partial S} = \frac{\partial}{\partial S} V = \frac{\partial}{\partial S} \left( \frac{\partial H}{\partial p} \right) = \frac{\partial^2 H}{\partial S \partial p} = \frac{\partial^2 H}{\partial p \partial S} = \frac{\partial}{\partial p} \left( \frac{\partial H}{\partial S} \right) = \frac{\partial}{\partial p} T = \frac{\partial T}{\partial p}, \\ &\frac{\partial S}{\partial V} = \frac{\partial}{\partial V} S = \frac{\partial}{\partial V} \left( -\frac{\partial F}{\partial T} \right) = - \frac{\partial^2 F}{\partial V \partial T} = - \frac{\partial^2 F}{\partial T \partial V} = - \frac{\partial}{\partial T} \left( \frac{\partial F}{\partial V} \right) = - \frac{\partial}{\partial T} (-p) = \frac{\partial p}{\partial T}, \\ &\frac{\partial S}{\partial p} = \frac{\partial}{\partial p} S = \frac{\partial}{\partial p} \left( -\frac{\partial G}{\partial T} \right) = - \frac{\partial^2 G}{\partial p \partial T} = - \frac{\partial^2 G}{\partial T \partial p} = - \frac{\partial}{\partial T} \left( \frac{\partial G}{\partial p} \right) = - \frac{\partial}{\partial T} V = - \frac{\partial V}{\partial T}. \end{align*}
(解答結束)

2018年10月8日 星期一

和達三樹《物理用數學》習題1.4.1

==問題==

$f(x)$與$g(x)$為任意函數,試證明
$$u(a, t) = f(x+at) + g(x-at)$$
可看作是
$$\frac{\partial^2 u}{\partial t^2} = a^2 \frac{\partial^2 u}{\partial x^2}.$$

==解答==

\begin{align*}
\frac{\partial}{\partial t} u(x, t) &= \frac{\partial}{\partial t} \left[ f(x+at) + g(x-at) \right] \\
&= \frac{\partial}{\partial t} f(x+at) + \frac{\partial}{\partial t} g(x-at) \\
&= f'(x+at) \cdot a + g'(x-at) \cdot (-a) \\
&= af'(x+at) - ag'(x-at) \\
\frac{\partial^2}{\partial t^2} u(x, t) &= \frac{\partial}{\partial t} \left[ \frac{\partial}{\partial t} u(x, t) \right] \\
&= \frac{\partial}{\partial t} \left[ af'(x+at) - ag'(x-at) \right] \\
&= \frac{\partial}{\partial t} \left[ af'(x+at) \right] - \frac{\partial}{\partial t} \left[ ag'(x-at) \right] \\
&= a \frac{\partial}{\partial t} f'(x+at) - a \frac{\partial}{\partial t} g'(x-at) \\
&= a f''(x+at) \cdot a - a g''(x-at) \cdot (-a) \\
&= a^2 \left[ f''(x+at) + g''(x-at) \right] \\
\frac{\partial}{\partial x} u(x, t) &=  \frac{\partial}{\partial x} \left[ f(x+at) + g(x-at) \right] \\
&= \frac{\partial}{\partial x} f(x+at) + \frac{\partial}{\partial x} g(x-at) \\
&= f'(x+at) \cdot 1 + g'(x-at) \cdot 1 \\
&= f'(x+at) + g'(x-at) \\
\frac{\partial^2}{\partial x^2} u(x, t)  &= \frac{\partial}{\partial x} \left[ \frac{\partial}{\partial x} u(x, t)  \right] \\
&= \frac{\partial}{\partial x} \left[ f'(x+at) + g'(x-at) \right] \\
&= \frac{\partial}{\partial x} f'(x+at) + \frac{\partial}{\partial x} g'(x-at) \\
&= f''(x+at) \cdot 1 + g''(x-at) \cdot 1 \\
&= f''(x+at) + g''(x-at) \\
\frac{\partial^2 u}{\partial t^2} &= a^2 \left[ f''(x+at) + g''(x-at) \right] \\
&= a^2 \cdot \frac{\partial^2}{\partial x^2} u(x, t).
\end{align*}
(解答結束)


2018年10月7日 星期日

和達三樹《物理用數學》習題1.4.4,偏導數相乘無消去律

==問題==

$x, y, z$之間具有函數關係,即$f(x, y, z) = 0$,試證明下式成立
$$\left( \frac{\partial x}{\partial y} \right) \cdot \left( \frac{\partial y}{\partial z} \right) \cdot \left( \frac{\partial z}{\partial x} \right)  = -1.$$

==解答==

首先看看最簡單的例子。

設$f: \mathbb{R^3} \rightarrow \mathbb{R}$定義為
$$f(x, y, z) = ax + by + cz + d,$$
其中$a, b, c, d$皆為實數,且$abc \neq 0$。

考慮方程式$f(x, y, z) = 0$,即$ax + by + cz + d = 0$,此時決定了三個函數關係$x = g_1 (y, z), y = g_2 (x, z), z = g_3 (x, y)$,具體來說則是
\begin{align*} x = g_1 (y, z) &= \frac{-1}{a} (by + cz + d), \\ y = g_2 (x, z) &= \frac{-1}{b} (ax + cz + d), \\ z = g_3 (x, y) &= \frac{-1}{c} (ax + by + d). \end{align*}
於是乎得到
\begin{align*} \frac{\partial x}{\partial y} = \frac{\partial g_1}{\partial y} = \frac{-b}{a}, \\ \frac{\partial y}{\partial z} = \frac{\partial g_2}{\partial z} = \frac{-c}{b}, \\ \frac{\partial z}{\partial x} = \frac{\partial g_3}{\partial x} = \frac{-a}{c}. \end{align*}
因此
$$\left( \frac{\partial x}{\partial y} \right) \cdot \left( \frac{\partial y}{\partial z} \right) \cdot \left( \frac{\partial z}{\partial x} \right)  = \frac{-b}{a} \cdot \frac{-c}{b} \cdot \frac{-a}{c} = -1.$$

以下均假定函數有足夠多次的可導階數(足夠光滑),同時再假定$\frac{\partial f}{\partial x} \cdot \frac{\partial f}{\partial y} \cdot \frac{\partial f}{\partial z} \neq 0$。

根據題設,方程式$f(x, y, z) = 0$決定了$x, y, z$彼此之間的函數關係,所以我們可以假設三個函數關係為$x = g_1 (y, z), y = g_2 (x, z), z = g_3 (x, y)$。此時有
\begin{align*} f\left( g_1(y, z), y, z \right) = 0, \\ f\left( x, g_2(x, z), z \right) = 0, \\ f\left( x, y, g_3(x, y) \right) = 0. \end{align*}
分別對此三式取偏微商$\frac{\partial f}{\partial y}, \frac{\partial f}{\partial z}, \frac{\partial f}{\partial x}$,得
\begin{align*} \frac{\partial f}{\partial x} \cdot \frac{\partial g_1}{\partial y} + \frac{\partial f}{\partial y} = 0, \\ \frac{\partial f}{\partial y} \cdot \frac{\partial g_2}{\partial z} + \frac{\partial f}{\partial z} = 0, \\ \frac{\partial f}{\partial x} + \frac{\partial f}{\partial z} \cdot \frac{\partial g_3}{\partial x} = 0. \end{align*}
解出
\begin{align*} \frac{\partial g_1}{\partial y} = \frac{- \frac{\partial f}{\partial y}}{\frac{\partial f}{\partial x}}, \\ \frac{\partial g_2}{\partial z} = \frac{- \frac{\partial f}{\partial z}}{\frac{\partial f}{\partial y}}, \\ \frac{\partial g_3}{\partial x} = \frac{- \frac{\partial f}{\partial x}}{\frac{\partial f}{\partial z}}. \end{align*}
於是
$$\left( \frac{\partial x}{\partial y} \right) \cdot \left( \frac{\partial y}{\partial z} \right) \cdot \left( \frac{\partial z}{\partial x} \right)  =  \frac{\partial g_1}{\partial y} \cdot \frac{\partial g_2}{\partial z} \cdot \frac{\partial g_3}{\partial x} = \frac{- \frac{\partial f}{\partial y}}{\frac{\partial f}{\partial x}} \cdot \frac{- \frac{\partial f}{\partial z}}{\frac{\partial f}{\partial y}} \cdot \frac{- \frac{\partial f}{\partial x}}{\frac{\partial f}{\partial z}} = -1.$$
(解答結束)

==註記==

原書在書末提供的解答過於「物理」,完全無法理解何以任意取值,不具備數學之嚴密性。本題其實只是「隱函數定理」的簡單應用。在單變數函數的微分學中,我們有
$$\frac{dy}{dx} \cdot \frac{dx}{dy} = 1.$$
看似可以用分數運算的消去律約去$dy, dx$。但透過本題可發現多變數函數之微分學與單變數函數的微分學有著本質上的差異,不能將單變數函數的結果隨便地照搬到多變數函數來。